W związku ze stanem epidemii Muzeum Ziemi pozostaje nieczynne. By umożliwić choć ograniczony dostęp do kolekcji prezentujemy tutaj informacje o naszych okazach. Zachęcamy do regularnego odwiedzania strony Muzeum. Cały czas uzupełniamy ją o nowe zdjęcia i ciekawostki.

Stromatolity: najstarsze skamieniałości

Liczne, drobne, często pofalowane warstewki (inaczej laminy) tworzące skały takie jak na zdjęciu powstają przez wytrącanie węglanu wapnia z wody morskiej w wyniku działalności życiowej sinic. Zachowane w skale stromatolity to skamieniałości – ślady życia sprzed milionów lat.

Stromatolity są zresztą najstarszymi skamieniałościami znajdowanymi na świecie. Znane są między innymi z Australii, gdzie mają nawet 3,5 miliarda lat. Okaz z fotografii, pochodzący z kolekcji naszego muzeum (wysokość zdjęcia: 17 cm) jest dużo młodszy, ale i tak tworzył się w eonie proterozoicznym i ma ponad miliard lat! Skała ta jest zatem pamiątką po życiu, które istniało na Ziemi setki milionów lat przed pojawieniem się pierwszych zwierząt.

W Polsce również spotykane są stromatolity. Są one jednak o wiele młodsze, pochodzą z er paleozoicznej i mezozoicznej, a zatem już z czasów, gdy najpierw w morzach, a potem na lądach królowały zwierzęta. Współcześnie stromatolity powstają stosunkowo rzadko, między innymi na wybrzeżach Australii.

Polskie krzemienie pasiaste

Jednym z najbardziej znanych polskich kamieni ozdobnych jest krzemień pasiasty. Wśród wielu odmian krzemieni wyróżnia się on koncentrycznymi lub równoległymi pasami o barwie naprzemiennie jasnej oraz ciemnej, zazwyczaj w różnych odcieniach szarości.

Krzemienie pasiaste kojarzone są przede wszystkim z północnym i wschodnim obrzeżeniem Gór Świętokrzyskich – okolicami Ostrowca Świętokrzyskiego oraz Sandomierza – jednak występują także w innych miejscach, tam gdzie na powierzchni pojawiają się skały powstałe w późnej jurze, a zatem w czasach dinozaurów. Okazy takich krzemieni zostały też rozniesione w inne miejsca w epoce plejstoceńskiej, wraz z lodem lądolodu skandynawskiego.

Te piękne kamienie występują w postaci okrągłych lub owalnych skupień w skałach węglanowych z okresu jurajskiego, powstałych na dnie ciepłego morza zajmującego nieco ponad 150 milionów lat większość terytorium dzisiejszej Polski. Sam mechanizm tworzenia się krzemieni w obrębie tych skał był skomplikowany i wymaga kolejnych badań.

Kryształy skaleni

Najbardziej rozpowszechnioną grupą minerałów są skalenie. W odróżnieniu od często spotykanego kwarcu pojawiają się one w bardzo wielu typach skał, w tym także tych, w których kwarcu nie zobaczymy – na przykład niektórych magmowych głębinowych oraz wulkanicznych.

To dlatego możemy być pewni, że widzieliśmy już gdzieś kryształy skaleni. Zapewne nie były one tak efektowne jak widoczny na fotografii okaz pochodzący z Czernicy na Dolnym Śląsku, mający ponad 20 centymetrów długości i ważący ponad kilogram. Można go oglądać w zbiorach naszego muzeum. Kryształ należy do ortoklazu – jest to jeden z częściej spotykanych rodzajów skaleni.

Charakterystyczną cechą minerałów tej grupy jest bardzo różnorodne zabarwienie. Najłatwiej znaleźć okazy białe, kremowe, czerwone oraz różowe, ale znane są też odmiany zielone, niebieskie i bardzo ciemne, prawie czarne. Niektóre z nich wykazują ciekawe efekty optyczne i są cenionymi kamieniami dekoracyjnymi.

Największy rekin i jego zęby

Jednym z najbardziej rozpoznawalnych wymarłych zwierząt jest gigantyczny rekin – megalodon (a właściwie Carcharocles megalodon). Pojawił się on kilkanaście milionów lat temu, w morzach epoki mioceńskiej. Największe osobniki dorastały ponad 15 metrów długości, a ich zęby miały do 20 centymetrów!

Kilka takich zębów, w tym jeden o długości 7 centymetrów (na zdjęciu), znajduje się w kolekcji naszego muzeum. Dzięki nim megalodon – największa drapieżna ryba w historii – mógł z powodzeniem polować nawet na wieloryby. Obecnie najbliżej spokrewniony z nim rekin – żarłacz biały – ma ciało ponad dwa razy krótsze. Jego trójkątne zęby osiągają długość 5 cm, a więc są mniejsze od okazów z naszej kolekcji.

Wielkie rekiny epoki mioceńskiej żyły także na terenie Polski. Pływały one w morzu, które kilkanaście milionów lat temu znajdowało się na południe od obecnych Gór Świętokrzyskich i sięgało aż po Kraków. Z osadów tego morza znane są zęby megalodonów, w tym większe od prezentowanego tutaj na fotografii.

Polskie koralowce

Choć Polska znajduje się w strefie klimatu umiarkowanego, a od ciepłych mórz dzielą nas tysiące kilometrów, to na terenie naszego kraju znaleźć można bardzo wiele skamieniałości koralowców – zwierząt, które przed milionami lat, tak jak dziś, najchętniej zasiedlały płytkie, gorące zbiorniki morskie. Ten pozorny paradoks tłumaczy fenomen wędrówek kontynentów.

W erze paleozoicznej, około 450-350 milionów lat temu, teren Polski znajdował się na południowej półkuli, w niskich szerokościach geograficznych, a więc stosunkowo blisko równika. Co więcej, w tamtych czasach nasz kraj zajmowały przede wszystkim morza. W ich płytszych częściach żyły licznie koralowce, które tworzyły tam budowle przypominające dzisiejsze rafy, znane między innymi z wybrzeży Australii.

To właśnie dlatego znaleziska skamieniałych koralowców są w Polsce tak częste. Można je napotkać w osadach pozostawionych przez lądolód skandynawski, a także w Górach Świętokrzyskich, a mniej licznie również w innych miejscach. Często są to skamieniałości całych kolonii – takich jak na zdjęciu – złożonych ze szkielecików wielu wspólnie rosnących zwierząt. Niekiedy są one częściowo wypreparowane w naturalny sposób z otaczającej je skały, i dzięki temu – łatwe do dostrzeżenia. Okazy takie znajdowane są zwłaszcza w północnej Polsce.

Kwarc dymny, morion…

Kryształy minerału kwarcu mogą być zabarwione na niemal dowolny kolor. Brązowe, ciemnobrunatne, szare i ciemnoszare okazy noszą nazwę kwarcu dymnego, a niemal czarna odmiana jest określana mianem morionu. Piękne kryształy tych dwóch kamieni kolekcjonerskich występują powszechnie na Dolnym Śląsku. Stamtąd pochodzi też morion ze zdjęcia, znajdujący się w kolekcji Muzeum Ziemi UAM. Okaz ma 36 cm średnicy i waży niemal 10 kg!

Choć spory, nasz morion ustępuje kryształom pochodzącym spoza Polski. Okazy z Brazylii mogą ważyć ponad tonę. Wielkie kryształy znane są również ze Szwajcarii, Rosji i Ukrainy. Polskie moriony nie mogą się z nimi równać rozmiarami; okazy z rejonu Strzegomia i Jawora na Dolnym Śląsku z pewnością nie ustępują im jednak urodą.

Tak duże, pięknie wykształcone kryształy pochodzą z pustek w skale granitoidowej, która wykrystalizowała przed ponad 300 milionami lat w podziemnych zbiornikach gorącego, płynnego stopu skalnego, czyli magmy. Spotykane są także w pegmatytach – bardzo grubokrystalicznej odmianie granitoidów, tworzącej żyły przecinające skały otaczające dawną, zakrzepłą komorę magmową.

Gigantyczne skrzypy z karbonu

Współczesne skrzypy dorastają kilkudziesięciu centymetrów wysokości. Ich poprzedniki z okresu karbońskiego, a więc sprzed ponad trzystu milionów lat, były zdecydowanie bardziej imponujące. Z reguły sięgały na wysokość kilku metrów. Ich pędy miały postać grubych, pustych wewnątrz pni. Przykład takiego okazu, znajdującego się w kolekcji naszego muzeum, można zobaczyć na zdjęciu. Fragment pnia ma ma 14 cm długości i 6 cm grubości.

Takie dawne rośliny drzewiaste należące do skrzypowatych nazywane są kalamitami. Ich skamieniałości znajdowane są także na terenie Polski. Szczątki kalamitów, nagromadzone na przestrzeni tysięcy lat, pogrzebane pod kolejnymi metrami materii organicznej gromadzącej się w kotlinach górskich oraz dolinach rzecznych, dały początek dzisiejszym złożom węgla kamiennego. Stąd też znaleziska kalamitów pochodzą z wszystkich tych miejsc, skąd znanych są skały zawierające pokłady węgla, zwłaszcza Dolnego oraz Górnego Śląska.

Polskie septarie

Jednym z najbardziej rozpoznawalnych polskich kamieni ozdobnych są septarie. Są to kuliste lub owalne skupienia żelazisto-ilastej substancji (czyli tak zwane konkrecje), pocięte promienistymi szczelinami. W szczelinach tych, powstałych na skutek kurczenia się ilastego materiału, wykrystalizowały minerały – najczęściej kalcyt, a także baryt.

Z zewnątrz septarie nie są efektowne. Życia nabierają dopiero po przecięciu i wypolerowaniu. Okazy takie często pojawiają się na giełdach minerałów oraz w muzeach.

Na zdjęciu widoczna jest jedna z naszych muzealnych septarii. Ma ona średnicę 37 cm, waży ponad 8 kg. Pochodzi z okolic Nowego Kościoła koło Złotoryi na Dolnym Śląsku. Liczne septarie znane są również z rejonu Częstochowy, gdzie występują w ilastych osadach okresu jurajskiego.

Kalcyt: minerał setek postaci

Kalcyt – węglan wapnia – jest jednym z najpowszechniejszych minerałów. To główny budulec skał węglanowych chemicznych, obok dolomitu, gipsu oraz halitu. W większości tych skał tworzy mikroskopijne, niedostrzegalne gołym okiem kryształki. Może on jednak występować także w postaci potężnych żył, o grubościach liczonych nawet w metrach, zbudowanych z z kryształów o różnym kształcie (czyli tak zwanym pokroju) oraz zabarwieniu.

Żyły takie często przecinają skały zbudowane z węglanu wapnia, na przykład marmury i wapienie Dolnego Śląska oraz Gór Świętokrzyskich. Przykład szczotki zbudowanej z kryształów kalcytu, pochodzącej z Wojcieszowa w Górach Kaczawskich, zobaczyć można na fotografii. Okaz ten, znajdujący się w zbiorach naszego muzeum, ma około 12 centymetrów szerokości.

Kryształy kalcytu mogą mieć postać (pokrój) tabliczek, izometryczną (trzy główne osie kryształu są zbliżonej długości), igiełkową. Bardzo często mają kształt romboedrów. Barwy z reguły nie są wyrafinowane: białe, szare, kremowe. Jednak kalcyt może mieć również bardzo żywe, dekoracyjne zabarwienie – tak jak na przykład tak zwana różanka zelejowska z okolic Kielc, stosowana dawniej w roli ozdobnych wykładzin ściennych w reprezentacyjnych budynkach.

Miedź, srebro i chalkopiryt

Mosiężnożółty chalkopiryt jest jednym z minerałów, które pojawiają się na niemal każdej giełdzie minerałów i prawdopodobnie we wszystkich muzeach geologicznych. I nic dziwnego. Jest on szeroko rozpowszechniony, pojawia się w wielu skałach magmowych, a także przeobrażonych. Tworzy również bogate złoża w skałach osadowych – są one znane między innymi z Polski, z Dolnego Śląska. Stamtąd (z kopalni miedzi Rudna zlokalizowanej w rejonie Polkowic) pochodzi też okaz ze zdjęcia, znajdujący się w naszym muzeum.

Występowanie chalkopirytu w miejscach, gdzie wydobywa się miedź, to rzecz normalna – minerał ten jest bogatym źródłem tego metalu. Około 1/3 jego masy stanowi właśnie miedź. W połączeniu z popularnością chalkopirytu sprawia to, że jest on główną rudą miedzi. Większość metalu pozyskujemy obecnie właśnie z tego minerału.

Choć chemicznie chalkopiryt jest siarczkiem miedzi oraz żelaza, to może on zawierać również inne pierwiastki, w tym między innymi srebro oraz złoto. Dzięki temu Polska – posiadająca bogate złoża rud miedzi – jest zarazem w czołówce światowych producentów srebra.

Słowa kluczowe

Kolekcje i wystawy

Zobacz kolekcję meteorytów, minerałów, skał i skamieniałości prezentowaną w Muzeum Ziemi

Lapidarium

Ogród skalny zlokalizowany obok budynku Instytutu Geologii UAM, będący częścią naszego muzeum.

Multimedia

Załóż gogle i przenieś się na kilka minut w inny wymiar. Wejdź w świat wirtualnej rzeczywistości.

Muzeum Ziemi WNGiG UAM

ul. Bogumiła Krygowskiego 10
61-680 Poznań

Jak dojechać do muzeum?